ტკიპები საქართველოში: პრევენცია და უსაფრთხო მოცილება
სად იმალება ტკიპები, რა დაავადებებს ავრცელებენ და როგორ მოვაცილოთ უსაფრთხოდ.
აჭარაში ტკიპა ზაფხულის უსიამოვნება არ არის — ის მთელი წლის რისკია, რომელსაც ორი მწვერვალი აქვს. ბათუმის ნოტიო სუბტროპიკული კლიმატი მათ გრძელ სეზონს აძლევს: აქტიურობა ჩვეულებრივ მარტში იწყება, მაისსა და ივნისში მწვერვალს აღწევს, ზაფხულის ყველაზე ცხელ და მშრალ კვირებში ეცემა, შემდეგ სექტემბერსა და ოქტომბერში ხელახლა იზრდება. რბილ ზამთარში ისინი სრულად არასდროს ჩერდებიან. თუ ძაღლს ბულვარზე, მწვანე კონცხზე, ქალაქის უკან ბორცვებზე ან სადმე მაღალბალახიან ადგილას ასეირნებთ — ჩათვალეთ, რომ ტკიპა არის.
საშიში თავად ნაკბენი არ არის. საშიშია ის, რაც ნაკბენს შეიძლება თან მოჰყვეს.
ძაღლებში ყველაზე მეტად ბაბეზიოზი გვაშფოთებს. ბაბეზია მიკროსკოპული პარაზიტია, რომელიც წითელ სისხლის უჯრედებში აღწევს და ანადგურებს მათ — ძაღლი გარეგნულად ჯანმრთელი მდგომარეობიდან მძიმე მდგომარეობამდე ორ-სამ დღეში გადადის. მფლობელები პირველად შენიშნავენ ლეთარგიას და საკვებზე უარს, შემდეგ ცხელებას, ფერმკრთალ ან მოყვითალო ღრძილებს და — ის ნიშანი, რომელმაც პირდაპირ კლინიკაში უნდა მოგიყვანოთ — მაგარი ჩაის ან კოლას ფერის შარდს. ეს ფერი თირკმელებით გამოსული დაშლილი სისხლის უჯრედებია. მკურნალობის გარეშე ბაბეზიოზი ძაღლს კლავს. ადრეულ მკურნალობით უმეტესობა კარგად გამოჯანმრთელდება. რეგიონში ასევე ცირკულირებს ანაპლაზმოზი, ერლიხიოზი და ჰეპატოზოონოზი; ლაიმის დაავადება (ბორელიოზი) ნაკლებად ხშირია, მაგრამ არ არის გამორიცხული.
კატებსაც კბენენ. მათ ტკიპისმიერი დაავადებები ძაღლებზე გაცილებით ნაკლებად ემართებათ — ეს ნამდვილად კარგი სიახლეა — მაგრამ ნაკბენი მაინც შეიძლება ინფიცირდეს, ხოლო ბლისთვის მძიმე ინვაზია რეალურ ანემიას იწვევს.
## პრევენცია არის მთელი საქმე
არცერთი პრეპარატი ტკიპას ცხოველზე დაჯდომას არ უშლის ხელს. კარგი პრეპარატი ის არის, რომელიც ტკიპას კლავს მანამ, სანამ დაავადებას გადასცემს — და ეს ფანჯარა მოკლეა, ხშირად 24-48 საათი. სწორედ ამიტომ უწყვეტი დაცვა უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე ნაპოვნ ტკიპებზე რეაგირება.
სამი ძირითადი ვარიანტია. კანზე, ბეჭებს შორის წასასმელი წვეთოვანი პრეპარატები ჩვეულებრივ ერთ თვეს მოქმედებს. იზოქსაზოლინების ჯგუფის ტაბლეტები და საღეჭი აბები პრეპარატის მიხედვით ერთიდან სამ თვემდე მოქმედებს და მათზე ბანაობა ან ცურვა არ მოქმედებს — ზღვისპირა ქალაქში, სადაც ძაღლები სველდებიან, ეს ღირებული დეტალია. სამკურნალო საყელოები რამდენიმე თვის დაცვას იძლევა. თითოეულს თავისი კომპრომისი აქვს ხანგრძლივობაში, ფასში და იმაში, აიტანს თუ არა ცხოველი; სწორი არჩევანი დამოკიდებულია ცხოველის წონაზე, ასაკზე, ჯანმრთელობასა და ცხოვრების წესზე.
ერთი გაფრთხილება ყველაზე მეტად მნიშვნელოვანია: **ძაღლის ანტიტკიპურ პრეპარატს კატაზე არასდროს გამოიყენოთ.** პერმეტრინი, რომელიც ძაღლის წვეთებში გავრცელებული და უსაფრთხოა, კატისთვის მძიმედ ტოქსიკურია და კრუნჩხვებსა და ტრემორს იწვევს. კატას კატისთვის ლიცენზირებული პრეპარატი სჭირდება. თუ ორივე გყავთ და ძაღლს წვეთოვანი წაუსვით, გააშორეთ ერთმანეთს, სანამ არ შეშრება.
დოზა წონისა და სახეობის მიხედვით ითვლება, ამიტომ პრეპარატი და რაოდენობა ვეტერინარმა დაადასტუროს და არ მიახლოებით შეაფასოთ. ლეკვებს, ბლებს, ფეხმძიმე ცხოველებსა და თანმხლები დაავადების მქონე პაციენტებს რეალური შეზღუდვები აქვთ.
## როგორ შეამოწმოთ ცხოველი
ყოველი გასეირნების შემდეგ ხელი გადაუსვით. ტკიპას თხელი, კარგად სისხლმომარაგებული კანი ურჩევნია: ყურები და ყურის შიდა მხარე, თვალებისა და ტუჩების გარშემო, საყელოს ქვეშ, ბეჭქვეშა და საზარდულის არე, თითებს შორის. მშიერი ტკიპა ბრტყელია და სეზამის მარცვლის ზომის — ადვილად გამოგრჩებათ; სისხლით სავსე ბარდის ზომას აღწევს. სეზონზე ყოველდღიური შემოწმება ერთ წუთს იღებს და ის ერთადერთი ყველაზე სასარგებლო ჩვევაა, რომელიც შეგიძლიათ გამოიმუშაოთ.
## როგორ მოაშოროთ უსაფრთხოდ
სწრაფად, მაგრამ სწორად.
გამოიყენეთ წვრილწვერიანი პინცეტი ან ტკიპის კაუჭი — კაუჭი უფრო მოსახერხებელია და ნაკლებად ჭყლეტს ტკიპას. მოიმარჯვეთ ტკიპა კანთან რაც შეიძლება ახლოს, ისე რომ ტკიპის სხეული დაიჭიროთ და არა ცხოველის კანი. გამოწიეთ სწორად, თანაბარი და მდგრადი ძალით. არ დაატრიალოთ, არ გამოაგლიჯოთ და არ გაჭყლიტოთ სხეული. შემდეგ ადგილი ანტისეპტიკით გაასუფთავეთ და ხელები დაიბანეთ.
რა არ უნდა გააკეთოთ: არ წაუსვათ ზეთი, ვაზელინი, სპირტი ან ლაქი და არასდროს მიუახლოვოთ ცეცხლი ან გახურებული ნემსი. ყოველი მათგანი ტკიპას აღიზიანებს და აიძულებს ჭრილობაში უკან ამოანთხიოს — და სწორედ ეს არის ინფექციის გადაცემის მომენტი. ნელა მოკლული ტკიპა უფრო საშიშია, ვიდრე სწრაფად მოშორებული.
თუ თავი კანში დარჩა, არ თხაროთ. დატოვეთ, ადგილი სუფთად შეინახეთ და თუ გაწითლდა ან შეშუპდა, ვეტერინარს აჩვენეთ. თუ ტკიპა მოუხერხებელ ადგილას არის — ყურის შიგნით, ქუთუთოზე — ან ცხოველი არ მოგცემთ საშუალებას, მოიყვანეთ და ჩვენ მოვაშორებთ. სწორი ხელსაწყოთი ეს წამებში კეთდება.
შეძლებისდაგვარად შეინახეთ ტკიპა დახურულ ჭურჭელში. სახეობის ცოდნა გვეხმარება და ნაკბენის თარიღსაც აფიქსირებს.
## შემდეგ სამი კვირა აკვირდით
ნაკბენების უმეტესობა უშედეგოდ მთავრდება. მაგრამ ტკიპისმიერ დაავადებას ინკუბაციური პერიოდი აქვს, ამიტომ ცხოველი, რომელიც მეორე დღეს კარგად ჩანს, კვირა-ორში მაინც შეიძლება ავად გახდეს. ნაკბენიდან სამი კვირის განმავლობაში დააკვირდით დაღლილობას, უმადობას, ცხელებას, კოჭლობას ან სიხისტეს, რომელიც ფეხებს შორის გადადის, ფერმკრთალ ღრძილებს და მუქ შარდს. ნებისმიერი მათგანი, განსაკუთრებით მუქი შარდი, ნიშნავს — იმავე დღეს მოდით. დიაგნოსტიკა სწრაფია: ჩვენს ბათუმის ლაბორატორიაში სისხლის ნაცხი ან PCR პასუხს ჩვეულებრივ სწრაფად იძლევა, ბაბეზიოზის დროს კი საათებს აქვს მნიშვნელობა.
თუ ტკიპა იპოვეთ და არ იცით რა გააკეთოთ, დაგვირეკეთ. ეს ორწუთიანი საუბარია, რომელსაც ძალიან ცუდი კვირის თავიდან აცილება შეუძლია.